Antykoncepcja awaryjna

Chociaż doustna antykoncepcja awaryjna została opisana w piśmiennictwie kilkadziesiąt lat temu, to FDA (U.S. Food and Drug Administration) zarejestrowała pierwszy preparat do stosowania w antykoncepcji awaryjnej dopiero w 1998 roku. Wiele kobiet nie wie o tym, że istnieje antykoncepcja awaryjna, błędnie rozumie sposób i bezpieczeństwo jej stosowania lub nie stosuje jej wtedy, kiedy zachodzi taka potrzeba. Zwiększenie świadomości dotyczącej antykoncepcji awaryjnej oraz wiedzy mają znaczenie priorytetowe w wysiłkach podejmowanych w celu zapobiegania niepożądanym ciążom.
Metody antykoncepcji awaryjnej obejmują podanie samych progestagenów lub doustnego preparatu złożonej antykoncepcji estrogenowo-progestagenowej, syntetycznych lub skoniugowanych estrogenów, antyprogestagenów lub założenie wkładki wewnątrzmacicznej zawierającej miedź (intrauterine device, IUD). Ten artykuł ma na celu omówienie tylko metod podawania samych progestagenów i złożonych doustnych tabletek antykoncepcyjnych (najczęściej stosowanej i jedynej metody zarejestrowanej przez FDA do stosowania jako antykoncepcja awaryjna), krótko też przedstawi zastosowanie wkładki wewnątrzmacicznej – IUD zawierającej miedź, ponieważ stosuje się ją zarówno jako długotrwałą, jak i awaryjną metodę antykoncepcji.

Wprowadzenie

Badania dotyczące stosowania steroidów po stosunku, jako metody antykoncepcji, zaczęły się już w latach 60. XX wieku. Pierwszy schemat doustnego stosowania tabletek antykoncepcyjnych, w którym wykorzystano powszechnie dostępny złożony preparat estrogenowo-progestagenowy, został opublikowany w 1974 roku przez Yuzpe i wsp. Mniej więcej w tym samym czasie rozpoczęły się badania nad schematem podawania samych progestagenów okazjonalnie po stosunku u kobiet, które współżyją niezbyt często.

Schematy
Dwa najczęściej stosowane schematy doustnej antykoncepcji awaryjnej to: podawanie złożonego preparatu estrogenowo-progestagenowego, który składa się z dwóch dawek, każda zawiera 100 μg etynyloestradiolu plus 0,5 mg lewonorgestrelu – przyjmowane w odstępie 12 godzin oraz podawanie samego progestagenu zawierającego w sumie 1,5 mg lewonorgestrelu. Dwa schematy podawania samego lewonorgestrelu dostępne w Stanach Zjednoczonych, przeznaczone do stosowania jako antykoncepcja awaryjna, to protokół jedno i dwudawkowy. Powszechna dostępność preparatów antykoncepcji awaryjnej była kontrowersyjna, ale obecnie te leki są dostępne bez recepty lub na receptę w zależności od wieku (tabela). (W Polsce obecnie dostępne są tylko preparaty wydawane wyłącznie na receptę – RD).
Kombinację stosowaną w podawaniu złożonego preparatu estrogenowo-progestagenowego można złożyć z różnych typowych preparatów doustnych tabletek antykoncepcyjnych (http://ec.princeton.edu/questions/dose.html#dose), chociaż dostępne są tylko dane dotyczące schematów zawierających lewonorgestrel, norgestrel (lewonorgestrel plus odpowiadająca mu ilość nieaktywnego pentamerowego dekstronorgestrelu) i noretindron.
Metoda przyjęcia dwóch dawek samego progestagenu wymaga od pacjentki, aby przyjęła jak najszybciej po stosunku płciowym bez zabezpieczenia 0,75 mg lewonorgestrelu, a drugą tabletkę 0,75 mg lewonorgestrelu 12 godzin po pierwszej dawce. Schemat podania dwóch dawek 0,75 mg lewonorgestrelu jest jednak tak samo skuteczny, jeśli leki są przyjęte w odstępie 12-24 h, co może poprawić stosowanie się do zaleceń. Metoda przyjmowania pojedynczej dawki 1,5 mg lewonorgestrelu jest tak samo skuteczna, jak schemat dwóch dawek przyjętych w odstępie 12 h.
Podjęte są próby zastosowania innych metod do stosowania w ramach antykoncepcji awaryjnej, takich jak np. podawanie pojedynczej dawki octanu ulipristalu, i wykazano, że jest to postępowanie skuteczna w zapobieganiu zajściu w ciążę po zastosowaniu do 120 h po stosunku bez zabezpieczenia. W Stanach Zjednoczonych nie są jednak jeszcze zarejestrowane żadne inne preparaty antykoncepcji awaryjnej. (W Polsce tabletka zawierająca octan ulipristalu jest zarejestrowana i dostępna w aptekach).