Historia naturalna przebiegu choroby u pacjenta z POChP – od rozpoznania aż po ciężką postać

Wentylacja płuc Szczegółowej wiedzy na temat przebiegu POChP dostarcza obserwacja szybkości obniżania się parametrów spirometrycznych u palaczy papierosów. U osób niepalących natężona objętość wydechowa pierwszosekundowa (FEV₁ – forced expiratory volume in 1 second) osiąga maksimum pomiędzy 15. a 25. r.ż., później – po około 10-letnim okresie plateau – zmniejsza się o 20-25 ml/rok. U palaczy papierosów spadek jest wyraźnie większy – dochodzi do 40-90 ml/rok. W tym przedziale można wyróżnić dwie grupy charakteryzujące się wolnym lub szybkim obniżaniem wartości FEV₁ (slow or rapid decliners). W rozważaniach nad przyczynami tak dużej międzyosobniczej zmienności bierze się pod uwagę przede wszystkim intensywność palenia papierosów wyrażoną liczbą paczkolat oraz zróżnicowaną osobniczo podatność na działanie dymu tytoniowego. Upośledzenie wentylacji płuc przebiega szybciej u kobiet niż u mężczyzn i można je odnotować już u palących nastolatków. Klasyfikacja ciężkości (stadium zaawansowania) POChP jest według kryteriów GOLD (Global Initiative for Chronic Obstructive Lung Disease) oparta przede wszystkim na kryteriach spirometrycznych. Badanie musi być przeprowadzone w stabilnym okresie choroby. Podstawowym warunkiem rozpoznania POChP jest wartość wskaźnika FEV₁/FVC% mniejsza od 0,7. Natomiast o zaszeregowaniu do kolejnych stopni ciężkości decyduje wartość FEV₁ wyrażona w odsetku normy. W postaci łagodnej POChP FEV₁ wynosi ≥80%, natomiast w umiarkowanej, ciężkiej lub bardzo ciężkiej stwierdza się odpowiednio niższe wartości tego parametru, w przedziałach: FEV₁ 50-80%; FEV₁ 30-50% oraz FEV₁ <30% wartości należnej. Bardzo ciężką postać POChP (stopień IV) rozpoznaje się również u pacjentów spełniających spirometryczne kryteria stopnia III (FEV₁ 30-50% w.n.), jeżeli jednocześnie stwierdza się u nich objawy przewlekłej niewydolności oddechowej. Najbardziej czytelnym sposobem opisu historii naturalnej POChP jest przedstawianie jej na tle kolejnych stopni ciężkości choroby. Należy jednak pamiętać, że procesy patologiczne w tym schorzeniu mają charakter ogólnoustrojowy (wielonarządowy) i wyniki samego badania spirometrycznego w pełni ich nie odzwierciedlają. Najlepszym predyktorem czasu przeżycia, a tym samym wskaźnikiem zaawansowania choroby, jest czteroskładnikowy indeks BODE, który zostanie dokładniej opisany w dalszej części artykułu. POChP jest uważana za chorobę osób w dojrzałym (>45. r.ż.) i podeszłym wieku, choć w rzeczywistości objawia się już znacznie wcześniej. W badaniu ECRHS (European Community Respiratory Health Survey), które objęło 36 827 osób w wieku 20-44 lat, przewlekły, produktywny kaszel wykazano aż u 11,8% pacjentów, a potwierdzoną spirometrycznie chorobę u 3,6%. U pacjentów z POChP w początkowych stadiach choroba jest w znacznym stopniu niedorozpoznawana. W przeprowadzonym w Austrii badaniu BOLD (Burden of Obstructive Lung Disease) częstość jej występowania w stopniu I lub wyższym oszacowano na 26,1%, a w stopniu II lub wyższym na 10,7%, podczas gdy lekarze rozpoznali POChP tylko u 5,6% uczestniczących w tym projekcie osób. W badaniu OLIN (Obstructive Lung Disease in Northern Sweden), które objęło ogólną populację mieszkańców Szwecji, stwierdzono, że łagodna postać POChP występuje u 8,2%, umiarkowana u 5,3%, ciężka u 0,7% i bardzo ciężka u 0,1% obywateli tego kraju. Podobnie malejący rozkład częstości występowania poszczególnych stadiów POChP wykazano dla populacji Włoch. Potwierdza to ogromne znaczenie zwalczania nałogu palenia papierosów dla zminimalizowania olbrzymich kosztów ponoszonych później przy leczeniu chorych w III i IV stopniu ciężkości choroby. Zaprzestanie palenia dwukrotnie spowalnia szybkość spadku wartości FEV₁ i jednocześnie wydłuża okres przeżycia pacjentów. Im więc wcześniej zostanie wyeliminowany szkodliwy wpływ dymu tytoniowego na układ oddechowy, tym większa jest szansa zatrzymania POChP na niższym etapie rozwoju. Postęp nieodwracalnej bronchoobturacji wyraźnie przyśpieszają częste zaostrzenia choroby. W związku z tym w profilaktyce ważną rolę odgrywają również szczepienia ochronne przeciwko grypie i przeciwko Streptococcus pneumoniae. Leczenie farmakologiczne (stosowanie leków rozkurczających oskrzela) rekomendowane w I i II stopniu ciężkości POChP nie spowalnia natomiast obniżania się wartości FEV₁.