Streszczenie
Celem niniejszego opracowania jest podsumowanie danych epidemiologicznych dotyczących zagrożenia rozwojem nowotworów w następstwie badań diagnostycznych, opisanie zależności między dawką promieniowania otrzymaną podczas badania a wystąpieniem nowotworu oraz zaproponowanie zarysów strategii zmierzającej do ograniczenia narażenia chorego podczas diagnostycznych badań obrazowych. Autorzy przedstawili pokrótce definicje dawki promieniowania, mechanizmy kancerogenezy wtórnej do promieniowania, kluczowe badania epidemiologiczne omawiające medyczne i inne źródła promieniowania oraz ryzyko powstawania nowotworów, a także tendencje w określaniu dawki promieniowania emitowanego podczas zabiegów diagnostycznych. Omówiono ryzyko rozwoju nowotworów wykazane w badaniach doświadczalnych, przewidywane przyszłe ryzyko wynikające z poddawania się stosowanym obecnie badaniom obrazowym oraz potencjalne zwiększone ryzyko w populacjach predysponowanych genetycznie. W celu zmniejszenia ryzyka indukowania w przyszłości nowotworów w następstwie wykonywanych obecnie zabiegów diagnostycznych autorzy zalecają powszechne stosowanie opartych na dowodach naukowych kryteriów właściwego decydowania o konieczności przeprowadzenia badań obrazowych, nadzorowanie aparatury w celu zapewnienia emisji minimalnej dawki promieniowania niezbędnej do osiągnięcia celów klinicznych, opracowanie elektronicznych zapisów badań obrazowych udostępnianych chorym i zajmującym się nimi lekarzom, a także uczestnictwo w programach szkoleń, pracy towarzystw naukowych i organizacjach ochrony przed napromienianiem, mających na celu kształcenie osób zainteresowanych ograniczaniem narażenia podczas zabiegów diagnostycznych.
Wprowadzenie
Od czasu odkrycia w końcu XIX w. promieniowania X, radu oraz zjawiska radioaktywności soli uranu radiologiczne obrazowanie narządów stale rozwija się na poziomie doświadczalnym, klinicznym i technologicznym, zmieniając oblicze medycyny. Osiągnięcia te podsumowano w tabeli 1. Po kilku latach od pierwszego wykorzystania promieniowania X w radiologicznym obrazowaniu narządów u lekarzy i innych pracowników medycznych narażonych na działanie promieniowania zaczęto rozpoznawać nowotwory skóry, białaczki, zapalenia skóry, zaćmę i inne działania niepożądane. Mimo wczesnego zalecenia, sugerującego konieczność zmniejszenia rozproszonego promieniowania i ograniczenia wiązki, upłynęło 25 lat, zanim opracowano i wdrożono zasady ochrony przed napromienianiem. Wraz z wprowadzeniem i rozwojem metod pomiaru dawki, monitorowania indywidualnego narażenia na promieniowanie oraz osobistych (np. fartuchy ochronne) i ogólnych (np. osłony metalowe) środków ochrony, dawki promieniowania pochłaniane w związku z wykonywaną pracą uległy wyraźnemu zmniejszeniu, a zachorowania na białaczki, nowotwory skóry i raki piersi u kobiet, obserwowane wśród narażonych pracowników przed 1950 r., nie były już tak częste w latach późniejszych.
Od 1956 r. do dnia dzisiejszego prowadzone są też badania epidemiologiczne oceniające związki między wykonywaniem badań diagnostycznych z użyciem promieniowania X a zwiększeniem częstości występowania nowotworów u chorych poddanych takim badaniom. Dzięki temu wykazano m.in. nieznaczne zwiększenie zachorowalności na białaczkę wśród dzieci, których matki były poddawane badaniom radiologicznym w czasie ciąży, zwiększone ryzyko rozwoju raka piersi u kobiet chorych na gruźlicę i monitorowanych za pomocą fluoroskopii, a także wśród kobiet z bocznym skrzywieniem kręgosłupa badanych za pomocą powtarzanych rentgenogramów. W ostatnim 30-leciu znacząco zwiększyła się liczba wykonywanych nowych badań obrazowych, takich jak tomografia komputerowa (TK), scyntygrafia perfuzyjna mięśnia sercowego, pozytonowa tomografia emisyjna (positron emission tomography, PET) i inne badania radiologiczne. Wyniki tych badań są bardzo przydatne w praktyce klinicznej, narażają jednak chorych na działanie promieniowania jonizującego. Napromienianie za pomocą aparatury medycznej odpowiada obecnie za podanie niemal 50% dawki promieniowania przypadającej na osobę w porównaniu z 15% na początku lat 80. ubiegłego wieku (ryc. 1). Chociaż zagrożenie poszczególnych chorych rozwojem nowotworu w następstwie promieniowania emitowanego podczas pojedynczego badania obrazowego jest niezwykle małe, znaczne zwiększenie efektywnej dawki przypadającej na każdą osobę, obserwowane w latach 1980-2006, a także doniesienia o narażeniu osób poddawanych powtarzanym badaniom z użyciem dużych dawek promieniowania skłoniły do opracowania tego przeglądu.
Celem niniejszego artykułu jest podsumowanie kluczowych danych epidemiologicznych i doświadczalnych dotyczących ryzyka rozwoju nowotworów u osób poddawanych diagnostycznym zabiegom radiologicznym, wykazanie związku ekspozycji na działanie promieniowania podczas poprzednich i obecnych badań obrazowych w relacji do dawki znamiennie statystycznie sprzyjającej ryzyku rozwoju nowotworu, a także zaproponowanie zarysu strategii zmierzającej do ograniczenia takiego ryzyka w przyszłości.
Dodaj do ulubionych