Poalkoholowe uszkodzenie płodu

Streszczenie

Alkohol jest najczęściej spotykanym związkiem chemicznym o właściwościach teratogennych. Wpływa on istotnie na rozwój fizyczny i układu nerwowego płodu. Konsekwencje zaburzeń rozwojowych płodu powodują poważne obciążenia finansowe dla systemu ochrony zdrowia. W tym artykule przeglądowym omówiono epidemiologię ciąż eksponowanych na działanie alkoholu oraz różnorodne problemy zdrowotne występujące u chorych dzieci. Omówiono również sposoby wykrywania alkoholu i mechanizmy szkodliwego oddziaływania na płód. W tym artykule przedstawiono też szczegółowo dwie strony kontrowersyjnego zagadnienia dotyczącego istnienia „bezpiecznego” stężenia alkoholu dla rozwijającego się płodu.

Wprowadzenie

Koszt trwającej przez całe życie opieki nad dzieckiem urodzonym z objawami ekspozycji in utero na alkohol szacuje się w Stanach Zjednoczonych na 2,9 miliona dolarów. Te dane oznaczają, że roczny koszt ponoszony przez państwo sięga 3,6 miliarda dolarów. Chociaż działanie tego silnego teratogenu jest nieodwracalne, wczesne wykrycie objawów oraz społecznych czynników ryzyka, mających związek z taką ekspozycją, może przyczynić się do zmniejszenia chorobowości w zakresie rozwoju układu nerwowego towarzyszącej ekspozycji na alkohol w życiu płodowym oraz maksymalnie zwiększyć osłabiony potencjał rozwojowy dziecka.
Płodowy zespół alkoholowy (fetal alcohol syndrome, FAS) stanowi triadę takich objawów, jak: upośledzenie wzrostu, zaburzenia w obrębie twarzoczaszki, wady rozwojowe ośrodkowego układu nerwowego lub opóźniony rozwój neurologiczny, który może występować w przypadku potwierdzonej lub nie ekspozycji na alkohol w okresie prenatalnym. Ekspozycja na alkohol w okresie płodowym może objawiać się u poszczególnych dzieci różnie. U niektórych mogą występować tylko wady rozwojowe, u innych tylko upośledzenie rozwoju. Wpływ alkoholu w okresie prenatalnym na fizyczny i ogólny rozwój może być bardzo różnorodny. Dlatego też stworzono bardzo szeroki termin poalkoholowego uszkodzenia płodu (fetal alcohol spectrum disorder, FASD), który opisuje dzieci w różnoraki sposób dotknięte ekspozycją na alkohol w okresie prenatalnym (tab. 1). Poalkoholowe uszkodzenie płodu nie jest rozpoznaniem, ale raczej zespołem występujących objawów chorobowych.

Aspekty historyczne

Potencjalne teratogenne działanie alkoholu mogło być już znane w czasach starożytnych. Kartagińczycy podobno zakazywali picia alkoholu nowożeńcom podczas nocy poślubnej. W Biblii (Księga Sędziów 13;4-5) anioł ostrzega kobietę, aby nie piła alkoholu w czasie ciąży, żeby nie zepsuć planów Boga dotyczących jej nienarodzonego syna (przyszłego Samsona). Nawet Arystoteles zauważa, że „Głupie, nietrzeźwe, impulsywne kobiety często rodzą dzieci na swoje podobieństwo...”  W 1726 roku dr John Friend ostrzegał, że pijaństwo jest „zbyt często powodem narodzin słabego, małego, chorowitego dziecka...”  W 1865 roku Lanceraux do głównych objawów FAS zaliczył małogłowie, charakterystyczny wygląd twarzy i zaburzenia czynności ośrodkowego układu nerwowego. W zeszłym wieku w 1973 roku. W 1981 roku minister zdrowia Stanów Zjednoczonych zalecił, aby ciężarne ograniczyły spożywanie alkoholu. W 2005 roku zalecenia te zostały dodatkowo wzmocnione przez ministra zdrowia stwierdzeniem, że „…w najlepszym interesie dziecka ciężarna po prostu nie powinna pić alkoholu.”