Genetyczne determinanty uzależnień

Wprowadzenie W Stanach Zjednoczonych społeczne i ekonomiczne koszty zaburzeń spowodowanych używaniem alkoholu i innych substancji są znaczne. Według szacunków Office of National Drug Control Policy w 2002 roku koszty związane z nadużywaniem substancji psychoaktywnych przekraczały 180 miliardów USD. Podczas opracowywania tych danych brano pod uwagę związaną z zużywaniem substancji przestępczość, a także potencjalne zmniejszenie produktywności w związku z niesprawnością i przedwczesnymi zgonami. Niestety, dane te, chociaż znaczne, nie obejmują pełnego wpływu substancji psychoaktywnych na używające je osoby, a także na członków ich rodzin.
Uzależnienie przybiera wiele postaci, obejmując nie tylko zaburzenia spowodowane nadużywaniem substancji psychoaktywnych, ale też patologiczny hazard, żarłoczność psychiczną i wiele innych. Dla potrzeb tego artykułu ograniczono się do uzależnień związanych z substancjami, szczególnie uzależnienia od alkoholu, nikotyny i nielegalnych substancji. Takie terminy, jak „uzależnienie”, „nadużywanie” lub „nałóg” są stosowane zamiennie. Trwają jednak ciągłe dyskusje nad najlepszym wykorzystywaniem tych terminów. Są określone różnice między tymi fenotypami, które wywierają wpływ na wyniki badań nad wykrywaniem genów. Omówiono loci genowe, dla których wykazywano jednoznaczny związek z różnymi postaciami uzależnień oraz z leczeniem farmakologicznym.

Genetyczna epidemiologia uzależnień

Rozpowszechnienie
Rozpowszechnienie uzależnień różni się w różnych grupach i populacjach. Uzyskane ostatnio z National Epidemiologic Survey on Alcohol and Related Conditions dane dotyczące rozpowszechnienia nadużywania i uzależnienia od alkoholu w ciągu całego życia szacują je, odpowiednio na 17,8 i 12,5%, przy czym rozpowszechnienie wśród mężczyzn jest prawie dwukrotnie większe niż wśród kobiet. Obserwuje się również dużą zmienność w zależności od przynależności etnicznej. Rozpowszechnienie nadużywania nielegalnych substancji i uzależnienia od nich jest mniejsze, ale również większe wśród mężczyzn niż wśród kobiet. Kendler i Prescott na podstawie badania bliźniąt Virginia Adult Twin Study of Psychiatric and Substance Use Disorders stwierdzili, że najczęstsze w tej grupie było nadużywanie/uzależnienie od kanabinoli (7,8% u kobiet i 18,6% u mężczyzn), na drugim miejscu znajdowało się nadużywanie/uzależnienie od kokainy (odpowiednio 3,6 i 5,7%), a na ostatnim – nadużywanie/uzależnienie od opioidów (odpowiednio 0,6 i 2,0%). Uzależnienie od nikotyny występuje częściej – kryteria uzależnienia opracowane na podstawie Fagerstrom Test for Nicotine Dependance (FTND) spełnia 6,5% kobiet i 16,7% mężczyzn.

Dziedziczenie
Jednym z celów badań z udziałem bliźniąt jest oszacowanie stopnia dziedziczenia danej cechy w populacji, tzn. określenie w jakim stopniu zmienność fenotypowa jest zależna od czynników genetycznych determinujących daną cechę. Badania bliźniąt prowadzone są przez porównywanie fenotypowych podobieństw między bliźniętami monozygotycznymi, które mają wspólne geny, oraz bliźniętami dizygotycznymi, dzielącymi przeciętnie połowę wspólnych genów. Stopień dziedziczenia uzależnień różni się w zależności od rodzaju substancji, populacji, wieku lub płci. W badaniach dotyczących populacji amerykańskiej, których wyniki są podobne do wyników badań europejskich prowadzonych z wykorzystaniem Swedish Twin Registry, szacuje się, że stopień dziedziczenia uzależnienia od alkoholu przeważnie mieści się w zakresie 50-60%. Dane szacunkowe dotyczące stopnia dziedziczenia uzależnienia od nikotyny różnią się znacznie – w zakresie od 0,30 do 0,75. W przypadku uzależnienia od nielegalnych substancji stopień dziedziczenia mieści się w zakresie od 0,30 do 0,60. Zmienność danych szacunkowych jest często pochodną wieku uczestników badania (udział czynników genetycznych przeważnie zwiększa się podczas rozwoju), różnic między badanymi grupami i dokładnych badanych cech fenotypowych. Chociaż artykuł koncentruje się na genetycznych determinantach uzależnień, należy podkreślić, że czynniki środowiskowe również odgrywają istotną rolę w rozwoju uzależnienia od alkoholu i substancji psychoaktywnych i w pewnych okolicznościach mogą łagodzić wpływ czynników genetycznych.