Profesjonalizm

Cykl „Profesjonalizm lekarski” koordynowany jest przez dr. n. med. Janusza Janczukowicza, Kierownika Centrum Edukacji Medycznej Uniwersytetu Medycznego w Łodzi

Błędy diagnostyczne z punktu widzenia psychologii poznawczej

mgr Łukasz Adamus

Centrum Edukacji Medycznej Uniwersytetu Medycznego w Łodzi

Adres do korespondencji: mgr Łukasz Adamus, Centrum Edukacji Medycznej Uniwersytetu Medycznego w Łodzi, e-mail: lukasz.adamus@umed.lodz.pl

Nawet 10-15% diagnoz lekarskich w medycynie jest błędnych lub spóźnionych. Do wyjaśniania ich przyczyny potrzebna jest znajomość czynników związanych z przetwarzaniem przez lekarza informacji, a więc psychologii poznawczej.

CELE ARTYKUŁU

Po przeczytaniu artykułu Czytelnik powinien wiedzieć:

  • na czym polega myślenie eksperckie w medycynie
  • jakie są jego zalety i ograniczenia prowadzące do błędów diagnostycznych
  • jakie są strategie unikania pomyłek diagnostycznych

Wprowadzenie

W kolejnej odsłonie cyklu „Profesjonalizm lekarski” zajmiemy się kompetencją profesjonalną, jaką jest refleksyjna praktyka, czyli „umiejętnością lekarzy związaną z krytycznym spojrzeniem na swoje rozumowanie i decyzje podejmowane w czasie pracy zawodowej”.1

Będzie to rozwinięcie kwestii poruszanych już we wcześniejszych częściach cyklu.2 Tym razem skoncentrujemy się jednak wyłącznie na błędach diagnostycznych wynikających z wybranych procesów psychologii poznawczej. Poruszane tutaj przykłady nie mają charakteru wytycznych, są jedynie ilustracją błędów w myśleniu i przetwarzaniu informacji, jakie mogą zdarzyć się w praktyce lekarskiej.

Szacuje się, że nawet 10-15% diagnoz lekarskich w medycynie jest błędnych lub spóźnionych.3 W wyjaśnieniu ich przyczyn ma znaczenie psychologia poznawcza, objaśniająca, jak przebiega myślenie i wnioskowanie człowieka.4

O znaczeniu błędów we wnioskowaniu klinicznym mówi chociażby badanie Grabera, Franklina i Gordona, którzy w analizie przyczyn 100 przypadków błędów diagnostycznych w medycynie internistycznej wykazali, że 28% z nich miało związek z niewłaściwą syntezą i przetwarzaniem zdobytych informacji.4 Współczesne teorie podejmowania decyzji, w tym diagnostycznych i terapeutycznych, podkreślają znaczenie „ograniczonej racjonalności” (tzw. bounded rationality), w której zdobywanie i przetwarzanie informacji podlega ograniczeniom czasowym oraz wpływowi kontekstu, w którym są zdobywane, a także wykorzystaniu tzw. heurystyk, czyli algorytmów myślenia.5 W niniejszym artykule przyjrzymy się wybranym heurystykom używanym w kontekście procesu diagnostycznego i związanym z nimi efektom kontekstowym. Takich heurystyk wyróżniono ok. stu.6 Są one efektem wiedzy i doświadczenia lekarza w zakresie medycyny. Podobne algorytmy myślenia są wykorzystywane, ale w innych kontekstach, przez wszystkich ludzi, ponieważ są one naturalną zdolnością człowieka.7

Charakterystyka myślenia eksperckiego w medycynie

Bazując na zgromadzonej wiedzy oraz doświadczeniu uzyskanym w trakcie studiów i praktyki zawodowej, związanym z analizą kolejnych przypadków, lekarz staje się powoli ekspertem. W nowych przypadkach szuka elementów kluczowych, które pozwolą mu rozp...

Pełna wersja artykułu omawia następujące zagadnienia:

Heurystyka dostępności

Efekt dostępności polega na dostrzeganiu w kolejnych życiowych sytuacjach podobieństw do zdarzeń ważnych lub często się zdarzających. Jest to adaptacyjna strategia umysłu. [...]

Heurystyka reprezentatywności

Ocena, na ile cechy danej osoby lub sytuacji są charakterystyczne (a więc reprezentatywne) dla pewnej większej kategorii, do której możemy je zakwalifikować, [...]

Heurystyka zakotwiczenia (kontekst)

W ocenie informacji znaczenie ma kontekst, w jakim zostaje ona zaprezentowana. Te same informacje w różnych kontekstach mogą mieć różne znaczenie, przykładowo ta sama [...]

Heurystyka potwierdzania

Heurystyka potwierdzania polega na wyszukiwaniu informacji potwierdzających nasze poglądy i wstępne przypuszczenia. Takie informacje są łatwiej uznawane za ważne, w przeciwieństwie do tych, [...]

Podsumowanie

Podstawową strategią w redukcji błędów diagnostycznych jest rozszerzanie diagnozy dyferencyjnej oraz tzw. refleksyjna praktyka. Warto też pamiętać o trudności wynikającej z tzw. efektu wstecznej [...]