Farmakoterapia

Cykl „Farmakoterapia” koordynowany przez prof. dr. hab. n. med. Marka Droździka, Kierownika Katedry Farmakologii Pomorskiego Uniwersytetu Medycznego w Szczecinie

Leczenie chorób zapalnych skóry glikokortykosteroidami stosowanymi miejscowo

dr n. med. Magdalena Oszukowska
dr n. med. Zofia Gerlicz-Kowalczuk
prof. dr hab. n. med. Andrzej Kaszuba

Klinika Dermatologii, Dermatologii Dziecięcej i Onkologicznej Uniwersytetu Medycznego w Łodzi

Adres do korespondencji: prof. dr hab. n. med. Andrzej Kaszuba, Klinika Dermatologii, Dermatologii Dziecięcej i Onkologicznej Uniwersytetu Medycznego w Łodzi, ul. Kniaziewicza 1/5, 91-347 Łódź

Glikokortykosteroidy (GKS) stosowane miejscowo ze względu na swoje działanie przeciwzapalne są szeroko i często wykorzystywane w schorzeniach dermatologicznych. W niniejszym artykule omówiono farmakologiczny mechanizm działania leków z tej grupy, a także podstawowe zasady stosowania i wybierania podłoża preparatu w takich schorzeniach, jak: łuszczyca, kontaktowe zapalenie skóry oraz atopowe zapalenie skóry. Należy jednak pamiętać, że leki poprzez przeciwzapalne właściwości działają głównie objawowo.

Wprowadzenie

Lata 50. ubiegłego wieku są czasem odkrycia hormonów kory nadnerczy, syntezy hydrokortyzonu oraz wprowadzenia do lecznictwa glikokortykosteroidów.1 Od tego czasu leki te stały się jednymi z najczęściej przepisywanych preparatów w leczeniu pozaszpitalnym chorób skóry. Było to związane z ich silnym działaniem przeciwzapalnym, immunosupresyjnym i antyproliferacyjnym wywieranym na naskórek i skórę właściwą.

Mechanizm działania

Glikokortykosteroidy łączą się z receptorem dla GKS – GRE (glucocorticoid response element), przenikają przez błonę komórkową, żeby związać się z odpowiednim fragmentem DNA, wpływając na transkrypcję określonych genów oraz hamowanie innych. Ich efekt przeciwzapalny wiąże się z inhibicją syntezy cytokin, m.in. IL1, IL3, IL4, IL5, IL6, IL8, TNFα, czynnika stymulującego wzrost kolonii granulocytów i makrofagów (GM-CSF – granulocyte-macrophage colony stimulating factor), hamowaniem migracji makrofagów, proliferacji limfocytów B i T, degranulacji eozynofilów i inicjacją ich apoptozy, indukcją syntezy lipokortyny 1 oraz wazokortyny. Ponadto GKS wpływają na skurcz naczyń i zmniejszenie ich przepuszczalności.2

Podział glikokortykosteroidów

W celu oceny mocy glikokortykosteroidów wykonuje się test wazokonstrykcji, który jest najpowszechniej w tym celu stosowaną metodą.3 Opiera się na ocenie zblednięcia skóry po miejscowym zastosowaniu GKS. Pomiaru dokonuje się w obrębie wałów paznokciowych za pomocą kapilaroskopii lub badania kalorymetrycznego. Na tej podstawie wyróżniono dwie klasyfikacje GKS:

  • amerykańską zawierającą 7 klas GKS – od najsilniejszych do najsłabszych (tab. 1)
  • europejską z 4 grupami GKS – od preparatów najsłabszych do najsilniejszych (tab. 2).


Właściwości preparatu steroidowego zależą także od podłoża towarzyszącego lekowi. Na rynku dostępne są maści, kremy, żele, lotiony, płyny, szampony oraz pianki. Maści zwiększają penetrację leku, a stosowane są zazwyczaj na ogniska hiperkeratotyczne. Najsłabiej działają GKS w postaci płynów czy lotionów i zalecane są przede wszystkim na owłosioną skórę głowy.

Pełna wersja artykułu omawia następujące zagadnienia:

Aplikacja miejscowych glikokortykosteroidów

Podstawową zasadą stosowania leczenia miejscowego GKS jest rozpoczęcie od najsłabszego leku, za pomocą którego będzie można kontrolować przebieg choroby. Po ustabilizowaniu [...]

Tachyfilaksja

Tachyfilaksja (czyli zjawisko wytworzenia tolerancji farmakologicznej i utraty wrażliwości na lek) występująca w przebiegu leczenia GKS objawia się nagłym, klinicznym zmniejszeniem skuteczności terapii. [...]

Działania niepożądane

Długotrwałe leczenie GKS stosowanymi miejscowo lub zbyt silnymi w stosunku do miejsca aplikacji może skutkować wystąpieniem licznych działań niepożądanych, takich jak: ścieńczenie [...]

Glikokortykosteroidy miejscowe u dzieci

Skóra dzieci, zwłaszcza do 3 r.ż., jest gorzej wykształcona w porównaniu ze skórą osób dorosłych. Cieńsza jest warstwa rogowa, ziarnista i kolczysta oraz [...]

Glikokortykosteroidy stosowane miejscowo u kobiet w ciąży i karmiących

Glikokortykosteroidy stosowane miejscowo należą do kategorii C i powinny być ostrożnie stosowane podczas karmienia piersią. Aplikacja silnych miejscowych glikokortykosteroidów podczas ciąży może [...]

Nieprzestrzeganie zaleceń

Duża skuteczność preparatów zawierających GKS (nie tylko na zmiany skórne wywołane przez omawiane jednostki chorobowe, tj. łuszczycę, kontaktowe zapalenie skóry i atopowe [...]

Łuszczyca

Łuszczyca to przewlekła dermatoza skórna, która zazwyczaj charakteryzuje się występowaniem typowych, dobrze odgraniczonych tarczek pokrytych srebrzystą łuską. Częstość występowania łuszczycy szacuje [...]

Kontaktowe zapalenie skóry

Kontaktowe zapalenie skóry (KZS) to indukowana bezpośrednio przez skórę swoista nadwrażliwość organizmu na dane alergeny wywołujące patologiczną reakcję immunologiczną (ryc. 3ab; [...]

Atopowe zapalenie skóry

Atopowe zapalenie skóry (AZS) jest przewlekłą i nawrotową dermatozą zapalną. Zazwyczaj rozpoczyna się we wczesnym dzieciństwie (tab. 5). Charakteryzuje się klasycznymi objawami [...]

Podsumowanie

Dzisiejsze farmakologiczne leczenie miejscowe przewlekłych dermatoz zapalnych nie byłoby możliwe bez glikokortykosteroidów. Stosowanie ich powinno jednak być zindywidualizowane i dopasowane do potrzeb [...]