Dostęp Otwarty

Dążymy do celu

Psychiczne skutki stresu zawodowego

Dr hab. med., prof. nadzw. IPiN Marta Anczewska

I Klinika Psychiatryczna Instytutu Psychiatrii i Neurologii w Warszawie

Adres do korespondencji: Dr hab. med., prof. nadzw. Marta Anczewska, I Klinika Psychiatryczna, Instytut Psychiatrii i Neurologii, ul. Sobieskiego 9, 02-957 Warszawa, tel. 22 458 26 95, e-mail: anczew@ipin.edu.pl

Nie ma do tej pory jednoznacznej definicji pracy i oceny jej wartości dla człowieka. Dostępne opisy zależą od światopoglądu i dziedziny naukowej (psychologii, socjologii, filozofii, ekonomii, medycyny) reprezentowanej przez autorów. Wydaje się jednak, że wszyscy, niezależnie od przyjętej koncepcji, podkreślają znaczenie pracy, z której czerpie się poczucie sensu egzystencji. Zaspokajanie podstawowych potrzeb, kształtowanie jakości życia dla rodziny, tworzenie wartości dla innych ludzi daje poczucie bycia potrzebnym; można nawet przyjąć, że uszczęśliwia. Sukcesy zawodowe stanowią oznakę zdrowia, rozwoju i powodzenia w życiu. Praca zawodowa, szczególnie związana z możliwością twórczego działania, przekształcania rzeczywistości, stwarzania nowych sytuacji, jest formą uczestniczenia w życiu innych, najskuteczniejszym sposobem zwalczania samotności i izolacji. W artykule omówione zostaną różne aspekty stresu zawodowego i wypalenia oraz ich skutki dla psychiki człowieka.

Small anczewska ww001 xx opt

Dr hab. med., prof. nadzw. IPiN Marta Anczewska

Stosunek człowieka do pracy, postawy wobec niej determinują to, czy postrzegana jest jako wartość, czy jako towar, czy jest środkiem do celu, czy celem samym w sobie. Traktowanie pracy instrumentalnie służy jedynie zarabianiu na utrzymanie, pozwala uczestniczyć w konsumpcji dóbr, zabezpiecza byt. Praca służąca zdobywaniu satysfakcji życiowej, pozwalająca na rozwój osobisty daje rekompensatę w postaci pozycji społecznej, prestiżu (poprzez wykonywany zawód), a nawet władzy (poprzez zajmowane stanowisko w instytucji), potwierdza wiedzę, daje poczucie uczestniczenia w czymś ważnym, istotnym z punktu widzenia jednostki i społeczeństwa.

Ciekawą ilustracją powyższych rozważań mogą być badania na temat wartości istotnych w życiu Polaków,[1] jak również ich stosunku do pracy i pracowitości.[2] W hierarchii wartości Polaków praca zawodowa ważna jest dla 80 proc. respondentów. Dla 40 proc. bardzo ważna. Przy wyborze jednej cechy o największym znaczeniu w codziennym życiu pracowitość znalazła się na czwartym miejscu za miłością rodzinną, uczciwością i szacunkiem dla drugiego człowieka. Zdecydowana większość respondentów zgadza się ze stwierdzeniem, że w pracę należy się angażować (wykonywać z sercem), nawet jeśli nie jest specjalnie znacząca (95 proc.), oraz że praca nadaje sens naszej egzystencji (92 proc.).

W tym miejscu warto zwrócić uwagę, że nadmiernemu poświęcaniu się pracy, podejmowaniu zobowiązań zawodowych przekraczających indywidualne możliwości – czy to z własnego wyboru, czy też z konieczności – towarzyszy zwykle nieustanny pośpiech, który doprowadza do irytacji i podenerwowania, często do niezadowolenia, zniechęcenia i poczucia bezradności. W konsekwencji tych negatywnych doznań zaniedbywane są więzi rodzinne, kontakty międzyludzkie i zainteresowania. Przyczynia się to do powstawania negatywnego obrazu pracy w świadomości człowieka, przykrych konsekwencji zdrowotnych (psychicznych i fizycznych), rodzinnych i społecznych.

Stres zawodowy

Wyróżnia się trzy kategorie rozumienia stresu:

  • bodźca czy też wydarzenia zewnętrznego o określonych właściwościach,
  • reakcji, zwłaszcza emocjonalnych rozumianych jako określone przeżycie,
  • relacji między czynnikami zewnętrznymi a ich odbiorem przez podmiot.


Współczesna wiedza pozwala na przyjęcie za słuszne wzajemnych zależności biologicznych i psychologicznych mechanizmów stresu.

Obciążenie pracą

Profesjonalne zainteresowanie funkcjonowaniem człowieka w pracy sięga XVII wieku. Twórcą medycyny pracy, autorem pojęcia choroby zawodowej jest Bernardino Ramazzini (1633-1714). Termin przeciążenie zawodowe został sformułowany w 1907 roku na Kongresie Higieny i Demografii w Berlinie, wzbudzając jednak kontrowersje, gdyż, jak twierdzi Dawid,[3] „nie ma przeciążenia, są tylko przeciążeni pracą”. Dziedziną zajmującą się problemami przystosowania zawodowego jest psychologia pracy. Wyznacza ona kierunki działania mające na celu:

  • zwiększenie efektywności i jakości pracy człowieka,
  • ograniczenie kosztów fizycznych i psychicznych związanych z pracą i oddziaływaniem środowiska zawodowego,
  • zwiększenie pozytywnego oddziaływania pracy na człowieka w sensie zaspokojenia potrzeb własnych i społecznych,
  • zabezpieczenie przed szkodliwymi dla zdrowia i psychiki oddziaływaniami środowiska pracy.


Bańka[4] pisze o obciążeniu pracą (workload) jako o fizjologii, natomiast przeciążenie pracą (work overload) prowadzi do zaburzeń zdrowia fizycznego i psychicznego. „Rytm życia we współczesnej cywilizacji, której kwintesencja ujawnia się najwyraźniej w rytmach życia zawodowego, wymaga od człowieka stałej lub jednostajnej aktywności, ustawicznego stawiania czoła coraz to nowym próbom, nieustannej rywalizacji. Ciągłe podporządkowywanie się owym zewnętrznym wymaganiom, naporom i stresom prowadzi do alienacji człowieka, odbiera mu poczucie głębokiego wymiaru sensu istnienia”.[4]

W tym kontekście praca zawodowa postrzegana przez wiele osób za dobrodziejstwo może powodować dezadaptację, a także może mieć negatywne skutki dla człowieka. Pozytywnym aspektom pracy przeciwstawia się te negatywne: stres zawodowy ze wszystkimi fizycznymi, behawioralnymi i psychologicznymi konsekwencjami oraz wypalenie zawodowe.

Źródła stresu zawodowego

W obszarze pracy zawodowej źródłem stresu może stać się wiele elementów:

  • organizacja pracy (przeciążenie obowiązkami, presja czasu, konflikt i niejasność ról zawodowych),
  • środowisko społeczne (polityka kadry kierowniczej, stosunki z kolegami, udział w zarządzaniu, swoboda podejmowania decyzji, możliwość podnoszenia kwalifikacji),
  • warunki w sensie fizycznym (przestrzeń, wyposażenie, estetyka otoczenia).


Powtarzające się niepowodzenia w radzeniu sobie ze stresem zawodowym sprzyjają przeświadczeniu o własnej nieudolności, prowadzą do przekonania o ponoszonej klęsce w realizacji zamierzeń i ideałów zawodowych. Natomiast dysfunkcyjne sposoby obrony przed wymienionymi wyzwaniami, tak zwane techniki emocjonalnego dystansowania się, pogarszają i tak trudną współpracę w zespole. W skrajnych przypadkach może dochodzić do unikania obowiązków zawodowych.

Istnieje wiele modeli wyjaśniających powstawanie stresu zawodowego w mechanizmie dysharmonijnej interakcji osoby i środowiska:

  • model zachowania zasobów Hobfolla,
  • transakcyjny model stresu Coxa,
  • weroński model stresu,
  • koncepcja stresu organizacyjnego Kahna i Byosiere’a,
  • teoria indywidualno-środowiskowego dopasowania Van Harrisona,
  • model wymagania – kontrola Karaska.