Autoprzeciwciała przeciwko aneksynom i ich rola jako biomarkerów chorób autoimmunologicznych

W artykule poglądowym zespół reumatologów z Padwy przedstawił wyniki prac przeprowadzonych w ostatnich latach w wiodących laboratoriach na świecie. Badania te dotyczą analizy znaczenia aneksyn, rodziny niskocząsteczkowych białek o zbliżonej strukturze, biorących aktywny udział procesach biochemicznych w organizmie. Analizowano ich rolę, jaką odgrywają w chorobach autoimmunologicznych, i możliwości uznania ich za potencjalne biomarkery. Aneksyny należą do białek, które mogą być oznaczane w materiale biologicznym. Ich udział w patogenezie chorób nie jest jeszcze w pełni potwierdzony. Zapewne nie wszystkie, podobnie jak nie każde przeciwciało przeciwko nim skierowane, znajdą szerokie zastosowanie kliniczne. Niemniej prace oceniające stężenie protein w sytuacjach patologicznych mają ogromne znaczenie nie tylko poznawcze, ale również praktyczne.

Pojęcie „biomarker” wprowadzono do terminologii medycznej 20 lat temu. Obecnie uważa się, że jest to parametr, który daje się obiektywnie zmierzyć i może być zastosowany w ocenie procesów fizjologicznych oraz patologicznych lub odpowiedzi organizmu na działania terapeutyczne. Markerami są związki chemiczne lub białka, których ocena wskazuje na pewien stan organizmu, np. chorobę. Ostatnio obserwuje się rosnącą rolę biomarkerów we wszystkich prawie dziedzinach medycyny, ale zwłaszcza w onkologii, kardiologii, immunologii czy toksykologii.

Biomarkery są pomocne także w codziennej praktyce lekarskiej, w podejmowaniu decyzji terapeutycznych, monitorowaniu leczenia czy prognozowaniu rozwoju choroby. W wyniku ogromnego postępu wiedzy, jaki dokonuje się na naszych oczach, obok biomarkerów klasycznych pojawiają się wciąż nowe substancje poddawane ocenie w różnych sytuacjach klinicznych.

Biomarkery mogą być wczesnym wskaźnikiem możliwości rozwoju choroby, a więc odgrywają rolę w procesie diagnostycznym. Ich wykrycie i poznanie może przyczynić się do prewencji chorób. Szeroko zakrojone monitorowanie tzw. grup zwiększonego ryzyka może przyczyniać się do rozpoznawania choroby na wczesnym etapie.

Istotą badań prowadzonych w ostatnich latach jest określenie białka lub grupy białek, których aktywność biologiczna odzwierciedla stan kliniczny pacjentów, a na podstawie oceny stężeń możliwe byłoby prowadzenie tzw. monitoringu biologicznego. Analiza tkankowa lub płynów ustrojowych zmierza do wykrycia biomarkerów. Te białka mogą stanowić określone ogniwa sekwencji wydarzeń prowadzących do rozwoju choroby. Badając zależności funkcjonalne, zmiany stężeń, możemy poznawać nie tylko elementy patogenezy choroby, ale również monitorować jej aktywność.

W przypadku wielu chorób proces diagnozowania jest żmudny i może być obarczony pewnym błędem. Perspektywa opracowania testu laboratoryjnego, który pozwoli na precyzyjne ustalenie diagnozy, ocenę aktywności procesu chorobowego lub reakcji na wdrożone leczenie, stwarza nowe nadzieje na dalszy rozwój medycyny. Stąd też tzw. strategia wielomarkerowa w diagnostyce i terapii chorób to wyzwanie na najbliższą przyszłość.

W artykule przedstawiono aktualny stan wiedzy na temat aneksyn, a także ich ewentualnej roli markera w przebiegu chorób autoimmunologicznych. Dotychczasowe dane wskazują, że największe znaczenie kliniczne mogą mieć aneksyna I, II i V. Aneksyna I wykazuje działanie przeciwzapalne, a obecność skierowanych przeciw niej przeciwciał wykrywana jest istotnie częściej u chorych na toczeń układowy i reumatoidalne zapalenie stawów. Aneksyna II również może stać się celem autoprzeciwciał, które na drodze aktywacji komórek śródbłonka i hamowania produkcji plazminy mogą indukować zmiany zakrzepowe. Podstawowa biologiczna rola aneksyny V związana jest z apoptozą komórkową. Stwierdzenie dużego stężenia aneksyny V w moczu chorych z aktywnym toczniem rumieniowatym – chorobą, której nasilenie pozostaje w ścisłym związku z apoptozą komórkową – może wskazywać na przydatność oznaczania tego białka w różnicowaniu etiologicznie różnych nefropatii.

Zagadnienia przedstawione w pracy są nowe, często kontrowersyjne i niejednoznaczne, ale pokazują nowatorski nurt badań i współczesne trendy światowej nauki.