Obraz kliniczny zdrowej i zmienionej chorobowo skóry rąk osób z mutacjami filagryny prowadzącymi do utraty jej funkcji: kliniczne refleksje na temat fenotypu wyprysku rąk

Jedną z największych zdobyczy naukowych dermatologii i alergologii początku XXI wieku było wykazanie predyspozycji do zapadalności na choroby alergiczne u osób z zaburzeniem czynności bariery naskórkowej związanej z mutacjami genu kodującego wysoko zróżnicowaną keratynę – filagrynę. Wykazano, że homozygotyczne lub złożone heterozygotyczne mutacje genu, które powodują całkowity brak filagryny w naskórku, wywołują ciężką odmianę rybiej łuski zwykłej zawsze współistniejącą z atopowym zapaleniem skóry, a heterozygotyczne mutacje prowadzą do poronnej rybiej łuski lub suchości skóry i stanowią predyspozycję do zapadalności na atopowe zapalenie skóry, astmę atopową, wykazują związek z występowaniem marszu atopowego, a także predysponują do wyprysku kontaktowego alergicznego wywołanego np. niklem oraz wyprysku kontaktowego z podrażnienia. W Europie Zachodniej nosicielstwo mutacji w genie kodującym filagrynę ocenia się na około 8-10% populacji, a najczęściej stwierdzane mutacje to R501X i 2282del4. W badaniach polskich w programie ECAP analizowano pod tym kątem materiał genetyczny ponad 6000 osób i wykazano obecność mutacji 2282del4 u około 4%, a mutacji R501X u około 1% populacji. W krajach azjatyckich stwierdza się inne niż w populacji europejskiej mutacje genu filagryny, ale ich kliniczny skutek jest identyczny.

Filagryna jest syntetyzowana w warstwie ziarnistej i stanowi główny składnik korneocytów warstwy rogowej, gdzie następuje jej fizjologiczna degradacja. Produkty enzymatycznej degradacji filagryny są naturalnym czynnikiem nawilżającym, a w procesie jej rozpadu następuje obniżenie wartości pH naskórka z 7,4 do 4,5. Kwaśne pH jest optymalne dla czynności enzymów syntetyzujących lipidy warstwy rogowej, w związku z tym brak lub niedobór filagryny powoduje suchość skóry wynikającą z niedoboru naturalnego czynnika nawilżającego i niedostatecznej syntezy lipidów, a ponadto powoduje wzrost przepuszczalności bariery naskórkowej dla alergenów i substancji drażniących.

Związek między mutacjami genu filagryny a zapadalnością na choroby alergiczne atopowe oraz alergię kontaktową na nikiel jest już dobrze udokumentowany, podczas gdy inne alergeny kontaktowe są w tym kontekście intensywnie badane. Dlatego z dużym zainteresowaniem przeczytałem pracę zespołu Thyssena dotyczącą obrazu klinicznego wyprysku rąk u osób z niedoborem filagryny. Autorzy zbadali grupę chorych z wypryskiem rąk, którzy byli nosicielami najczęstszych w Europie mutacji filagryny, R501X i 22282del4, oraz dla porównania tzw. zdrowych nosicieli tych mutacji. U zdrowych nosicieli mutacji filagryny, to jest u osób bez atopowego zapalenia skóry lub wyprysku rąk w wywiadzie, stwierdzono suchość i hiperkeratozę grzbietowych powierzchni rąk i palców oraz wzmożone pobruzdowanie na powierzchniach dłoniowych. Autorzy sugerują, że taki obraz skóry rąk u osoby bez wywiadu alergicznego może być zagrożeniem wystąpienia wyprysku rąk w przyszłości.

Natomiast w przewlekłym wyprysku rąk u osób z mutacją filagryny, nazwanym przez autorów filaggrin hand eczema, typowy jest stan zapalny na grzbietowych powierzchniach rąk z ograniczonymi tylko zmianami zapalnymi na powierzchni dłoniowej oraz z towarzyszącym wzmożonym bruzdowaniem powierzchni dłoniowej i pofałdowaniem skóry rąk nad stawami paliczkowymi. Z obserwacji autorów wynika, że wyprysk rąk u chorych z niedoborem filagryny charakterystycznie nasila się pod wpływem kontaktu z wodą, zimnym i suchym powietrzem oraz substancjami drażniącymi.

Artykuł Kaae i wsp. potwierdza hipotezę, że uszkodzenie bariery naskórkowej związane z niedoborem filagryny predysponuje do zapadalności na wyprysk rąk, który ma swój charakterystyczny obraz kliniczny. Ponadto wykazuje, że u zdrowych nosicieli mutacji filagryny obecne są swoiste zaburzenia rogowacenia w obrębie skóry rak i mogą być oni podatni na wystąpienie wyprysku rąk w przyszłości.