Zwalczanie bólu nowotworowego

Wprowadzenie

Chorobie nowotworowej może wprawdzie towarzyszyć wiele objawów fizycznych, a także problemów natury psychicznej i egzystencjalnej, za najważniejszy z nich uważa się jednak ból. Wpływa on na wszystkie aspekty jakości życia (quality of life, QOL) oraz na zdolność chorego do cierpliwego znoszenia leczenia, jego powrót do zdrowia lub spokojną śmierć. Złagodzenie bólu zależy od właściwego, troskliwego i opartego na dowodach naukowych postępowania onkologów.
Niniejszy przegląd aktualnych optymalnych metod zwalczania bólu rozpoczyna omówienie częstości występowania bólu nowotworowego, jego wpływu na stan chorego oraz trudności w jego skutecznym łagodzeniu. Następnie opisano zespoły bólowe występujące w przebiegu nowotworów oraz metody wszechstronnej oceny bólu. Coraz lepsze zrozumienie tych zagadnień przyczyniło się do znacznego postępu w zwalczaniu bólu w onkologii.
W ostatnich 20 latach nastąpił również wyraźny postęp w metodach leczenia bólu dzięki udostępnieniu szerokiej gamy terapii farmakologicznych i uzupełniających. Omówiono te metody, uwzględniając potrzeby poszczególnych chorych, jak również określonych populacji, w tym osób w podeszłym wieku, wyleczonych z choroby nowotworowej, dotkniętych chorobami współistniejącymi oraz chorych w schyłkowym okresie życia.

Częstość występowania bólu nowotworowego

Częstość występowania bólu nowotworowego szacuje się na 25% wśród chorych, u których rozpoznano nowotwór, 33% wśród chorych aktywnie leczonych i ponad 75% wśród chorych na zaawansowany nowotwór. Przewlekłe utrzymywanie się bólu stwierdza się u około 33% osób, które zakończyły skuteczne leczenie z powodu nowotworu. Czynnikami sprzyjającymi rozwojowi przewlekłych zespołów bólowych są w tej grupie przebyta chemioterapia (np. bolesna neuropatia obwodowa), przebyta radioterapia (np. popromienna pleksopatia splotu ramiennego, przewlekły popromienny ból miednicy) oraz przebyte operacje (np. ból po mastektomii, neuropatyczny ból po torakotomii spowodowany uszkodzeniem nerwów międzyżebrowych). W przebiegu niektórych nowotworów, np. raka trzustki lub nowotworów narządów głowy i szyi, ból występuje szczególnie często (odpowiednio u 44 i 40% chorych). Dlatego należy przewidywać możliwość pojawienia się bólu i rozpoczynać jego zwalczanie w chwili, gdy się pojawia, a nie wówczas, gdy jego nasilenie jest duże. W piśmiennictwie dużo uwagi poświęcono zwalczaniu bólu jako priorytetowemu działaniu w onkologii oraz wysiłkom zmierzającym do zwiększenia skuteczności leczenia przeciwbólowego.

Perspektywy ogólnoświatowe

Światowa Organizacja Zdrowia (WHO) i międzynarodowe organizacje zajmujące się bólem uznały ból pojawiający się w przebiegu nowotworu za ogólnoświatowy problem zdrowotny. W krajach rozwijających się częstość występowania bólu jest duża z powodu późnego rozpoznawania choroby i znacznych utrudnień w dostępie do opioidów. W niedawnym badaniu populacyjnym, mającym na celu ocenę częstości występowania bólu nowotworowego w 11 krajach europejskich i w Izraelu, 56% chorych skarżyło się na występowanie umiarkowanych lub silnych dolegliwości bólowych co najmniej raz w miesiącu, a 69% zgłaszało utrudnienie przez ból wykonywania codziennych czynności. Według oszacowań WHO ponad 80% populacji świata jest niewłaściwie leczonych z powodu umiarkowanego lub silnego bólu.