Zaciskające zapalenie osierdzia

dr n. med. Małgorzata Dybowska1
prof. dr hab. n. med. Monika Szturmowicz1
dr n. med. Janusz Burakowski2
prof. dr hab. n. med. Witold Tomkowski1

1I Klinika Chorób Płuc, Instytut Gruźlicy i Chorób Płuc, Warszawa

²Oddział Intensywnej Opieki Medycznej, Instytut Gruźlicy i Chorób Płuc, Warszawa

Adres do korespondencji: dr n. med. Małgorzata Dybowska

I Klinika Chorób Płuc, Instytut Gruźlicy i Chorób Płuc

ul. Płocka 26, 01-138 Warszawa; e-mail: dybowska@mp.pl

Small dybowska ma%c5%82gorzata opt

dr n. med. Małgorzata Dybowska

Small szturmowicz monika opt

prof. dr hab. n. med. Monika Szturmowicz

Small burakowski janusz opt

dr n. med. Janusz Burakowski

Small tomkowski witold opt

prof. dr hab. n. med. Witold Tomkowski

  • Zaciskające zapalenie osierdzia jest rzadkim, ale groźnym powikłaniem podostrego/przewlekłego zapalenia osierdzia, charakteryzującym się utratą jego elastyczności, co prowadzi do ograniczenia prawidłowego napełniania jam serca podczas fazy rozkurczu
  • W artykule szczegółowo omówiono epidemiologię, etiologię, metody rozpoznawania i leczenia zaciskającego zapalenia osierdzia

Osierdzie jest rodzajem worka otaczającego serce oraz odejścia głównych pni naczyniowych i pełni głównie funkcję ochronną.

Zaciskające zapalenie osierdzia (ZZO) jest rzadkim, ale poważnym następstwem podostrego/przewlekłego zapalenia osierdzia, charakteryzującym się utratą jego elastyczności, co prowadzi do ograniczenia prawidłowego napełniania jam serca podczas fazy rozkurczu.

Epidemiologia

W piśmiennictwie nie ma dokładnych danych określających jednoznacznie częstość występowania ZZO. Każde schorzenie toczące się w obrębie osierdzia może doprowadzić do rozwoju tej choroby1. Czas między epizodem ostrego zapalenia osierdzia i rozwojem zaciskania może być długi, a zmiany zachodzące w osierdziu są konsekwencją ewolucji zmian zapalnych2.

W krajach uprzemysłowionych zapalenie osierdzia ma najczęściej charakter idiopatyczny lub etiologię wirusową (42-49%). Dość często (11-37% ) występuje po zabiegach kardiochirurgicznych, po radioterapii (9-31%), zwłaszcza po leczeniu ziarnicy złośliwej lub raka piersi, oraz u pacjentów z chorobami układowymi tkanki łącznej (3-7%)1. Nowotwory, urazy, zmiany polekowe, sarkoidoza, mocznica odpowiadają za mniej niż 10% przypadków zapaleń osierdzia1.

Zakażenia bakteryjne, w tym gruźlica, są obecnie rzadkimi przyczynami zapalenia osierdzia w krajach uprzemysłowionych. Częstość choroby o etiologii bakteryjnej i gruźliczej szacuje się na około 3-6%. Jednak w związku z nasiloną migracją ludności z krajów rozwijających się oraz z występowaniem zaburzeń odporności w przebiegu zakażenia HIV zapadalność na bakteryjne lub gruźlicze zapalenie osierdzia może się zwiększyć1.

Ryzyko rozwoju ZZO zależy od wyjściowej etiologii zapalenia osierdzia. Najczęściej (20-30%) wiąże się z przebyciem zakażenia bakteryjnego, zwłaszcza o charakterze ropnym. Rzadziej (2-5%) chorzy zapadają na ZZO w przebiegu nowotworowego zapalenia osierdzia lub zapalenia o podłożu immunologicznym. Najrzadziej (<1%) ZZO wiąże się z przebyciem zakażenia o etiologii wirusowej lub o nieznanej przyczynie, tzw. idiopatycznego zapalenia osierdzia2.

Obraz kliniczny

Obraz kliniczny zaciskającego zapalenia osierdzia jest niecharakterystyczny. Rozwój choroby jest podstępny, a początek zwykle trudny do jednoznacznego ustalenia. Objawy pojawiają się w okresie od kilku miesięcy do nawet kilku lat od epizodu ostrego zapalenia osierdzia. Wraz z postępem choroby pacjenci zgłaszają niespecyficzne objawy, takie jak zmęczenie, uczucie duszności, bóle w klatce piersiowej, bóle w okolicy prawego podżebrza, uczucie niemiarowego bicia serca czy powiększenie obwodu brzucha lub obrzęki podudzi.

W badaniu przedmiotowym można stwierdzić cechy prawokomorowej niewydolności serca, takie jak poszerzenie żył szyjnych i brak ich zapadania podczas wdechu (objaw Kussmaula), powiększenie wątroby, wodobrzusze, ściszenie szmeru oddechowego u podstawy płuc z powodu obecności płynu w opłucnych oraz obrzęki obwodowe. Podczas osłuchiwania serca czasami można wysłuchać wczesnorozkurczowy ton serca (stuk osierdziowy). W bardziej zaawansowanym stadium dochodzi także do włóknienia miocytów, co powoduje dodatkowo upośledzenie funkcji skurczowej serca.

Rozpoznanie

Rozpoznanie ZZO opiera się na stwierdzeniu objawów klinicznych podmiotowych i przedmiotowych prawokomorowej niewydolności serca oraz na uwidocznieniu w badaniach obrazowych zaburzeń napełniania serca w rozkurczu, charakterystycznych dla zmian zaciskających w osierdziu.

Small 1 opt

Rycina 1. Badanie echokardiograficzne, projekcja podmostkowa: pogrubienie blaszek osierdzia

Small 2 opt

Rycina 2. Badanie echokardiograficzne, projekcja koniuszkowa czterojamowa: restrykcyjny profil napływu mitralnego