Dostęp Otwarty

Farmakoterapia

Cykl „Farmakoterapia” koordynowany przez prof. dr. hab. med. Marka Droździka, Kierownika Katedry Farmakologii Pomorskiego Uniwersytetu Medycznego w Szczecinie

Leczenie bezsenności

dr hab. med. Dagmara Mirowska-Guzel

Katedra i Zakład Farmakologii Doświadczalnej i Klinicznej, Warszawski Uniwersytet Medyczny

II Klinika Neurologiczna, Instytut Psychiatrii i Neurologii w Warszawie

 

Adres do korespondencji: dr hab. med. Dagmara Mirowska-Guzel, Katedra i Zakład Farmakologii Doświadczalnej i Klinicznej, Warszawski Uniwersytet Medyczny, Krakowskie Przedmieście 26/28, 00-927 Warszawa. Tel./faks (22) 826 21 16, e-mail: mirdag@poczta.onet.pl

W populacji europejskiej i amerykańskiej bezsenność jest częstą dolegliwością, która znacznie pogarsza codzienne funkcjonowanie.

CELE ARTYKUŁU


Po przeczytaniu artykułu Czytelnik powinien umieć:

• rozpoznać sytuacje wymagające farmakologicznego leczenia bezsenności

• wdrożyć leczenie bezsenności

• rozpoznać działania niepożądane leków nasennych


Sposoby leczenia bezsenności zależą od jej rodzaju, przyczyny oraz czasu trwania i obejmują metody niefarmakologiczne, w tym behawioralne, oraz farmakologiczne. Najczęściej stosowanymi lekami o działaniu nasennym są benzodiazepiny, niebenzodiazepinowi agoniści receptora benzodiazepinowego (cyklopirolony) oraz niektóre leki przeciwdepresyjne. W ostatnich latach coraz więcej doniesień wskazuje na skuteczność agonistów receptorów melatoninowych w modyfikowaniu rytmu dobowego. Wprawdzie nie potwierdzono w pełni skuteczności melatoniny, jednak trwają poszukiwania nowych leków o podobnym mechanizmie działania. W 2006 r. Polskie Towarzystwo Badań nad Snem opublikowało „Standardy leczenia bezsenności”, w których zebrano wytyczne dotyczące klasyfikacji, przyczyn i leczenia bezsenności.1

Epidemiologia i podział bezsenności

Bezsenność jest powszechnym zaburzeniem, które upośledza codzienne funkcjonowanie człowieka. Szacuje się, że dotyczy około 1/3 populacji Europy i Ameryki Północnej. W Polsce na bezsenność cierpi około 35% populacji.1 Znamienne jest to, że na przestrzeni lat obserwuje się zwiększenie odsetka osób skarżących się na zaburzenia snu – jeszcze w latach 90. w Polsce dolegliwość ta dotyczyła około 25% populacji.

Bezsenność częściej występuje u kobiet, osób w podeszłym wieku oraz z chorobami przewlekłymi, w tym z zaburzeniami psychicznymi, np. z depresją. Należy pamiętać, że bezsenność jest objawem, a nie odrębną jednostką chorobową. Ze względu na czas trwania wyróżnia się bezsenność przygodną, krótkotrwałą i przewlekłą (tab. 1).

Tabela 1.

Rodzaje bezsenności ze względu na czas trwania1

Rodzaj bezsenności

Czas trwania

Przyczyny

Przygodna

Do kilku dni

Praca zmianowa, szybkie przekraczanie stref czasowych (jet lag), nagły stres związany z nietypową sytuacją życiową

Krótkotrwała

Do 3 tygodni

Ostra choroba somatyczna, przewlekły stres (np. z powodu żałoby, rozwodu)

Przewlekła

Powyżej miesiąca

Pierwotne zaburzenia snu, zaburzenia psychiczne lub somatyczne, działanie lub odstawienie substancji psychoaktywnych

Bezsenność przygodna i krótkotrwała stanowią razem około połowy przypadków bezsenności i są fizjologiczną reakcją osoby zdrowej. Natomiast około 90% pacjentów, którzy zgłaszają się do lekarza z powodu bezsenności, to osoby z bezsennością przewlekłą. Ze względu na przyczyny bezsenność dzieli się na pierwotną, w której patogenezie istotną rolę odgrywa nadmierne pobudzenie związane z całodobową aktywacją układu stresu, oraz wtórną, wynikającą z zaburzeń psychicznych, somatycznych, stosowania lub odstawienia substancji psychoaktywnych. W przypadku bezsenności wtórnej skuteczne jest leczenie choroby podstawowej, ale czasem konieczne bywa dodatkowe zastosowanie leku nasennego. U pacjentów z chorobami układu oddechowego i bezdechem podczas snu stosowanie niektórych leków nasennych jest przeciwwskazane. U osób uzależnionych od leków nasennych powinno się je stopniowo odstawiać, ale nie zawsze wpływa to na poprawę snu. Bezsenność pierwotna, w której powstawaniu bierze udział wiele czynników, powinna być leczona nie tylko farmakologicznie, ale także z zastosowaniem interwencji niefarmakologicznych opartych na metodach behawioralnych.1-3

Farmakologiczne leczenie bezsenności

Idealny lek nasenny wykazuje szybkie działanie po zastosowaniu przed snem, ma dostatecznie długi czas działania, nie wykazuje resztkowego działania następnego ranka oraz nie wywołuje uzależnienia i tolerancji. Nadal nie dysponujemy jednak takim lekiem. Trwają poszukiwania substancji, w przypadku których bilans korzyści i potencjalnych działań niepożądanych będzie lepszy.

 

Barbiturany

Barbiturany wymienia się często na pierwszym miejscu wśród leków należących do grupy uspokajająco-nasennych, obecnie nie są one jednak stosowane w takim wskazaniu ze względu na istotne działania niepożądane, interakcje z innymi lekami oraz duże ryzyko uzależnienia. Zostały zastąpione początkowo przez benzodiazepiny, a następnie przez niebenzodiazepinowe leki nasenne.4

 

Benzodiazepiny

Benzodiazepiny, czyli agoniści receptora benzodiazepinowego, działają przez interakcje z receptorami neuroprzekaźników hamujących, które są aktywowane przez kwas γ-aminomasłowy (GABA). Receptory GABA są białkami związanymi z błonami i można je podzielić na dwa typy: jonotropowe GABAA i metabotropowe GABAB Benzodiazepiny działają na receptory GABAA, ale nie bezpośrednio, a poprzez modulowanie działania GABA.