Dostęp Otwarty

Proktologia

Etiopatogeneza i leczenie torbieli włosowej

dr hab. n. med. Małgorzata Kołodziejczak1

1Oddział Chirurgii Ogólnej z Pododdziałem Proktologii Szpitala na Solcu w Warszawie

dr n. med. Przemysław Ciesielski2

2Oddział Chirurgii Ogólnej, Szpital Powiatowy w Wołominie

Adres do korespondencji: dr hab. n. med. Małgorzata Kołodziejczak, Szpital Solec, Oddział Chirurgii Ogólnej z Pododdziałem Proktologii, ul. Solec 93, 00-382 Warszawa

Torbiel włosowa jest częstą chorobą, która wprawdzie nie zagraża życiu, ale znaczenie pogarsza jego jakość. W artykule omówiono przyczyny powstawania torbieli oraz jej leczenie, a zwłaszcza metody pozwalające na szybkie wygojenie rany.

Torbiel włosowa jest często występującą przewlekłą chorobą zapalną umiejscowioną powyżej odbytu, w szparze międzypośladkowej. Choroba dotyczy najczęściej ludzi młodych, w pełni aktywnych zawodowo, w związku z tym zarówno koszty bezpośrednie związane z leczeniem, jak i pośrednie związane z absencją chorobową tych pacjentów, są wysokie. Pomimo że torbiel włosowa nie jest chorobą zagrażającą życiu, z powodu dużej nawrotowości znacznie pogarsza jego jakość. Torbiel włosowa może przejść w fazę ostrą – ropień, który nieleczony może doprowadzić do ropowicy tkanek pośladków i krocza oraz ciężkich powikłań septycznych.

Definicję choroby po raz pierwszy opublikował Hodgest w 1880 r. Określił ją mianem pilo-nidal sinus (gniazdo, zatoka zawierająca włosy), definiując chorobę jako przewlekłą zatokę zawierającą włosy umiejscowioną między pośladkami.1 W piśmiennictwie można znaleźć alternatywne określenia torbieli włosowej, takie jak przetoka włosowa, zatoka włosowa, torbiel pilonidalna, przetoka pilonidalna, zatoka pilonidalna, torbiel nadguziczna, torbiel kości ogonowej.2,3 Na uwagę zasługuje oryginalne określenie choroba jeepów (jeep disease) powstałe na skutek wzrostu zachorowań na torbiel włosową wśród żołnierzy jeżdżących jeepami w czasie drugiej wojny światowej. Niektóre dane podają, że aż 79 000 żołnierzy amerykańskich chorujących na torbiel włosową wymagało wówczas hospitalizacji.4

Rys historyczny

Pierwsza publikacja opisująca torbiel włosową pojawiła się w „Boston Medical Surgical Journal” w  1847 r. Anderson w artykule „Hair extracted from an ulcer” opisał przypadek 21-letniego mężczyzny skarżącego się na ból w okolicy kości guzicznej, którego przyczyną była przetoka umiejscowiona w tej okolicy. Podczas operacji chirurg znalazł i usunął z przetoki włosy, a rana zagoiła się po trzech tygodniach od operacji.5

Epidemiologia

Torbiel włosowa jest chorobą częstą. Jest przyczyną około 10% ropnych chorób okolicy anorektalnej.6 Choroba dotyczy najczęściej młodych, bardzo owłosionych mężczyzn między 15 a 35 r.ż. Torbiel włosowa może również występować u kobiet, ale 2-4-krotnie rzadziej (dane te są rozbieżne).3,7

Ważną rolę w powstaniu tej choroby grają hormony płciowe działające na gruczoły łojowe. Z powodu genetycznie obfitego owłosienia szczególnie dużą zapadalność na torbiel włosową obserwuje się wśród osób rasy kaukaskiej, zaś przedstawiciele rasy afrykańskiej i azjatyckiej rzadko są dotknięci tą chorobą.3 Za czynniki ryzyka wystąpienia torbieli pilonidalnej uznaje się ponadto tendencję rodzinną, otyłość, wielogodzinne podróże samochodem oraz zapalenie mieszków włosowych w innych częściach ciała.

Etiopatogeneza

Większość autorów uważa, że torbiel włosowa jest chorobą nabytą, chociaż są i tacy, którzy poważnie biorą pod uwagę jej wrodzony charakter.8 Teoria wrodzonego charakteru choroby znajduje swoje potwierdzenie w pojedynczych przypadkach wystąpienia torbieli włosowej u małych dzieci.6 W większości przypadków za podstawową przyczynę choroby uznaje się jednak infekcję spowodowaną wnikaniem włosów do przetoki.9 Włosy należy w tym przypadku traktować jako ciało obce, wokół którego tworzy się stan zapalny. Czynnikami sprzyjającymi są swoiste warunki w szparze pośladkowej – utrudniony dostęp powietrza, wilgoć, otarcia naskórka oraz obecność bakterii beztlenowych. Dośrodkowa siła ssąca powoduje, że włosy, bakterie, złuszczony naskórek oraz wydzielina z mieszków włosowych zostają wciągnięte do bruzdy pośladkowej, masy keratynowe przytykają i rozszerzają mieszki włosowe, dochodzi do infekcji i powstania ropnia.

Rozpoznawanie

Rozpoznanie choroby opiera się na wywiadzie, przedmiotowym badaniu klinicznym oraz, jeśli torbiel zostanie wycięta, na badaniu histopatologicznym. Badanie histopatologiczne służy w tym przypadku do wykluczenia innych patologii, gdyż obraz najczęściej nie jest charakterystyczny i odpowiada stanowi zapalnemu wokół ciała obcego.

Obraz kliniczny

W okolicy bruzdy pośladkowej widać jeden lub kilka otworów sączących wydzielinę ropną. Czasem widoczne są sterczące kępki włosów. Niekiedy wyciągnięcie tych włosów pęsetą powoduje ustąpienie stanu zapalnego i znaczne złagodzenie dolegliwości. Zdarza się, że widoczne są otworki bez żadnej wydzieliny i stanu zapalnego. Bezobjawowa cysta włosowa nie powinna być operowana.

Badania dodatkowe

Badania dodatkowe najczęściej nie są potrzebne. W razie wątpliwości diagnostycznych przed zabiegiem można wykonać ultrasonograficzne badanie przezodbytnicze i przezkroczowe, które wykluczą lub potwierdzą komunikację choroby z kanałem odbytu.

Różnicowanie

Torbiel włosową najczęściej różnicuje się z przetoką odbytu, chorobą Leśniowskiego-Crohna i zapaleniem gruczołów apokrynowych.

Przetoka odbytu

Sporadycznie może się zdarzyć, że właściwe rozpoznanie torbieli ustala się dopiero w trakcie operacji przetoki odbytu, która penetruje w kierunku kości guzicznej i jest pierwotnie torbielą włosową. Zróżnicowanie tych dwóch chorób przed operacją ma znaczenie praktyczne, gdyż przetokę z reguły operuje się w ułożeniu pacjenta w pozycji litotomijnej, a cystę włosową w ułożeniu na brzuchu.