Dostęp Otwarty

Psychiatria dziecięca

Uwolnić się z fortecy – wspomnienia osób, które „wyszły z autyzmu”

Prof. dr hab. med. Hanna Jaklewicz

Elbląska Uczelnia Humanistyczno-Ekonomiczna, Wydział Nauk o Zdrowiu

Adres do korespondencji: Prof. dr hab. med. Hanna Jaklewicz, ul. Ceynowy 3/3, 80-321 Gdańsk, e-mail: h.jaklewicz@chello.pl

Small h  jaklewicz portret opt

Prof. dr hab. med. Hanna Jaklewicz

Statystyki mówią, że 20-25 proc. dzieci chorych na autyzm wychodzi z choroby. Mimo to w dorosłości mają nadal problemy z nawiązywaniem bliskich relacji emocjonalnych i dobrych relacji społecznych. Wspomnienia osób, które przekroczyły granicę autyzmu, są dla nas niezwykle cennym materiałem. Dają nam szansę na wejście, choć na chwilę, do zamkniętego świata autyzmu.

Kryteria diagnostyczne

Dzieci autystyczne zawsze żyły wśród nas, intrygowały swoją „innością”, były dziwne i niedostępne. Zachowywały się tak, jakby przybyły z innej planety. Pobudzały wyobraźnię poetów, malarzy, były bohaterami legend i przypowieści ludowych. Dopiero Leo Kanner „odczarował” wizję tych dzieci. Leo Kanner[1] spośród dziecięcych zaburzeń rozwojowych wyróżnił zespół objawów, który nazwał autyzmem wczesnodziecięcym.

Kryteria diagnozy, obowiązujące w Polsce, ujęte są w Kategoriach Diagnostycznych ICD-10 Światowej Organizacji Zdrowia.[2] Autyzm dziecięcy włączony jest do kategorii całościowych zaburzeń rozwojowych, jego kod diagnostyczny to F 84.0.

Jest to zaburzenie, które rozwija się do 3. r.ż. Tę granicę przyjęto w ICD-10 i DSM-IV – w kategoriach diagnostycznych Amerykańskiego Towarzystwa Psychiatrycznego. W 2013 roku wprowadzono klasyfikację DSM-V. Wnosi ona istotne zmiany. Zrezygnowano z pojęcia „całościowe zaburzenia rozwojowe” i wprowadzono kategorię „zaburzenia ze spektrum autyzmu” (autism spectrum disorders – ASD), która obejmuje wcześniejsze diagnozy z DSM-IV: autyzmu dziecięcego, zespołu Aspergera i całościowe zaburzenia rozwojowe nieokreślone. Zaburzenia w interakcjach społecznych, komunikacji oraz stereotypowe zachowania i zainteresowania to podstawowe kryteria diagnozy ASD.

KRYTERIA BAZOWE

Kryteria diagnozy, które modyfikowano na przestrzeni lat, zawsze zawierały

trzy podstawowe kategorie zaburzeń:

■ zaburzone relacje społeczne,

■ jakościowe nieprawidłowości w komunikacji za pomocą słów, gestów, mimiki,

■ ograniczone, powtarzające się stereotypowe wzorce zachowania, zainteresowań i aktywności.

Etiologia autyzmu nie jest znana. Koncepcje dotyczące przyczyn jego rozwoju kształtują się od teorii psychoanalitycznych do uwarunkowań związanych z nieprawidłowym funkcjonowaniem mózgu. Zaawansowane są badania nad genetycznym uwarunkowaniem zaburzeń. Rozwój możliwości technicznych w medycynie rodzi nadzieje na odkrycie przyczyny zaburzenia. Jest wielce prawdopodobne, iż autyzm dziecięcy uwarunkowany jest wieloma czynnikami, co ma znaczenie dla jego dynamiki. Autyzm występuje częściej u chłopców w stosunku 4:1.

Wczesne objawy

Poszukiwanie wczesnych objawów autyzmu, a więc tych, które od okresu niemowlęctwa mogą stanowić ryzyko rozwoju zaburzenia, ma ogromne znaczenie dla podjęcia wczesnej terapii, a także dla prognozy dynamiki rozwoju zaburzenia.

1. Kontakt wzrokowy ma podstawowe znaczenie dla rozwoju relacji społecznych, a nieprawidłowy może być pierwszym sygnałem zaburzenia. Dziecko autystyczne unika tego kontaktu, jego wzrok błądzi w przestrzeni, określany jest jako „puste spojrzenie”.

2. Brak reakcji na obecność matki czy innych bliskich osób z otoczenia to kolejny ważny sygnał ryzyka rozwoju autyzmu. Dziecko nie uśmiecha się na widok matki, nie wyciąga do niej rączek, nie reaguje na przytulanie.

3. Fascynacja obiektami ruchomymi i wibrującymi czy fiksacja wzroku na źródle światła to również niepokojące objawy, które występują już we wczesnym okresie rozwoju dziecka.

4. Dziwaczne reakcje na dźwięki opisywane są przez wielu autorów jako symptomatyczna reakcja w okresie wczesnego autyzmu.

5. Stereotypowe zachowania i manieryzmy są charakterystyczne dla zachowania dziecka autystycznego. Pojawia się niepokój i lęk przy próbach naruszenia stereotypowego porządku.

6. Echolalia bezpośrednia i odwleczona (powtarzanie głosek, sylab czy całego zasłyszanego zwrotu) występuje ok. 3. r.ż. W opinii niektórych badaczy oceniana jest jako próba nawiązania komunikacji.

Dynamika autyzmu zmienia się wraz z rozwojem dziecka.[3]

Istotne znaczenie dla przebiegu zaburzenia ma postęp w kształtowaniu się komunikacji poprzez rozwój języka, w tym mowy.[4,5]

Rozwój mowy

Rozwój mowy jako formy komunikacji wyraźnie różnicuje dzieci autystyczne w 5.-7. r.ż. na te, które podejmują próbę komunikacji, i te, które pozostają w głębokim autyzmie. Pierwsze sygnały komunikacji werbalnej to stawianie prostych pytań „co to?”, zwrotów „daj”, a wreszcie oczekiwanych słów „mama”, „tata”. Uzyskane komunikaty zwrotne dają dziecku szanse na odczytanie sygnałów w relacjach społecznych. Mowa ta jest niemelodyjna, bez podkreśleń emfatycznych, z licznymi agramatyzmami. Bardzo długo dziecko, mówiąc o sobie, nie używa zaimka „ja”.