Podyplomie

Choroby spowodowane nadmiernym wydzielaniem androgenów

Jadwiga Słowińska-Srzednicka

Wstęp

Nadmierne wydzielanie androgenów przez nadnercza lub gonady albo nasilone przekształcanie androgenów w tkankach obwodowych do silnie działającego testosteronu i dihydrotestosteronu może powodować:

  • wirylizację
  • hirsutyzm
  • zaburzenia miesiączkowania
  • otyłość
  • zespół metaboliczny.

Wirylizacja

Definicje

  • Wirylizacja jest zespołem objawów związanych z nadmiernym wydzielaniem androgenów u kobiet. Jej cechami są:
    • hirsutyzm
    • powiększenie łechtaczki
    • zmniejszenie piersi
    • zmniejszenie macicy
    • obniżenie tonu głosu
    • zwiększenie masy mięśniowej
    • trądzik
    • łysienie typu męskiego (zaczynające się od kątów skroniowych i widoczne na czubku głowy).
  • Hirsutyzm objawia się wzrostem włosów ostatecznych w obrębie górnej wargi, klatki piersiowej, wewnętrznych powierzchni ud, pleców i brzucha, co u kobiet przybiera charakter owłosienia typu męskiego. Wywołuje go nadmiar androgenów. Nasilenie hirsutyzmu ocenia się w skali Ferrimana i Gallweya (w skali 0-4 ocenia się intensywność owłosienia w 9 okolicach ciała zależnych od androgenów). Stwierdzenie hirsutyzmu o nasileniu >8 punktów w tej skali według zaleceń Endocrine Society z 2008 r. wymaga dalszych badań diagnostycznych.
  • Nadmierne owłosienie dowolnej części ciała bez nadmiernej sekrecji androgenów nosi nazwę „hypertrichosis”. Najczęściej jest ono wywołane przez leki (jak fenytoina, penicylamina, diazoksyd, minoksydyl, cyklosporyna). Hypertrichosis może towarzyszyć:
    • niedoczynności tarczycy
    • jadłowstrętowi psychicznemu
    • porfirii
    • zapaleniu skórno-mięśniowemu.

Etiologia

Najczęstsze przyczyny hirsutyzmu i wirylizacji to:

  • choroby jajników
    • zespół policystycznych jajników (PCOS – polycystic ovary syndrome)
    • guz wirylizujący jajnika
  • pierwotne choroby nadnerczy
    • guz nadnercza produkujący androgeny
    • zespół Cushinga
  • hipersekrecja ACTH
    • wrodzony przerost nadnerczy w przebiegu niedoboru 21-hydroksylazy lub 11β-hydroksylazy
    • zależny od ACTH zespół Cushinga
    • zespół oporności na glikokortykosteroidy
    • niedobór 11β-dehydrogenazy hydroksysteroidowej typu 1
  • egzogenne hormony anaboliczne
    • androgeny
    • steroidy anaboliczne
    • danazol
    • doustne środki antykoncepcyjne z androgennym progestagenem
  • hiperprolaktynemia
  • zespół oporności na insulinę.

Nagłe pojawienie się i szybkie narastanie objawów wirylizacji sugeruje złośliwy guz jajnika lub nadnerczy.

Obraz kliniczny

Objawy nadmiaru androgenów nadnerczowych zależą od wieku i płci.

Okres przedpokwitaniowy

U chłopców wzmożona sekrecja androgenów powoduje przedwczesne dojrzewanie płciowe GnRH niezależne: